Yazarlar

Merzifon’un Tarihi

Paylaş:

Merzifon’un Tarihi. Bugün sizlere doğduğum toprakların tarihinden bahsedeceğim. Bu ilçeyi bilen bilir, Merzifon’un yaz aylarında devamlı esen bir rüzgarı vardır.

Merzifon, Amasya ilinin en büyük ilçesi ve tarihi bir kenttir. Merzifon’un tarihi, birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Bu tarih medeniyetlere ev sahipliği yapmış, rüzgarı ile meşhur kadim toprakların tarihidir…

Merzifon’un adının nereden geldiği konusunda çeşitli rivayetler vardır. Bunlardan birine göre, ilçenin adı Farsça “merz-i fon” yani “sınırın başı” anlamına gelmektedir. Bu isim, ilçenin tarihte sınır bölgelerinde bulunmasından kaynaklanmaktadır. Bir başka rivayete göre ise, ilçenin adı Türkmen aşiretlerinden biri olan Merzibanlardan gelmektedir. Bu aşiret, 11. yüzyılda Anadolu’ya gelen Oğuz boylarından biridir ve ilçeye yerleşmiştir.

Merzifon’un Tarihi
Özgür ansiklopedi Wikipedia kaynaklarına göre, Merzifon adının kökeni hakkında çeşitli varsayımlar mevcuttur:

“Bölge tarih boyunca birçok uygarlığa ev sahipliği yapmıştır. Yediler namı ile anılan gölleri, bereketli toprakları ile avcılık ve tarıma uygun bu ova yaklaşık 7 bin sene önce de insanlara yurt olmuştur. Karadeniz sahiline ve orta Anadolu’ya giden yollar Merzifon’da kesişmektedir. Bu nedenle coğrafyacı ve tarihçi Strabon bu bölgeyi “Bin köy” bölgesi olarak tanımlamıştır.

-MÖ 700’lü yıllarda Merzifon’un 4 km doğusunda, bugün Marınca diye anılan köyün bulunduğu yerde, bölge valisi Barsevinç kendi ismini taşıyan bir kasaba inşa ettirmiştir. Bu kasabanın adı zamanla Marsevinç, Mersuvan ve Merzifon şeklini almıştır.

-MÖ 222’de bölge valisi 5. Mihridat tarafından, bugünkü Merzifon’un yerinde, Merzpond adında bir kale inşa ettirilmiş ve adı Merzban, Merzifon şeklinde değişmiştir. Merz kelimesi Farsçada “sınır, mahal, sükûn”, fon sözcüğünün de pontun Arapçalaştırılmış hali olduğu, dolayısıyla Merzifon sözcüğünün “Pond karargahı” anlamına geldiği açıklanmıştır.

-Yazar Özhan Öztürk Pontus adlı çalışmasında Marsıpıli (sınırkenti) ve Marsipont (Pontus sınırı) gibi ihtimalleri sıraladıktan sonra Marsivan eşeği, Marsıvan ayısı, Marsıvan otu gibi kelimelerin varlığının yanı sıra Ali Cevat (1897) ve Abdizade’nin de notlarına da dayanarak kent adının halk ağzında Marsıvan (Merz-i Van) olduğunu bununda Farsça ve Ermenice “sınır kenti” anlamına geldiğini iddia etmiştir.”

Merzifon’un tarihçesi, Anadolu’nun en eski yerleşim yerlerinden biri olan bu ilçenin binlerce yıllık bir geçmişi olduğunu göstermektedir. Merzifon, Hititler, Frigler, Kimmerler, Lidyalılar, Persler, Makedonyalılar, Pontus Krallığı, Roma İmparatorluğu, Bizans İmparatorluğu, Danişmentliler, Selçuklular, Moğollar, İlhanlılar, Eretna Beyliği, Taşanoğulları, Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye Cumhuriyeti gibi pek çok medeniyete ev sahipliği yapmıştır.

Bu medeniyetlerin kronolojik sırası şöyledir:

-Hititler: MÖ 2000-1200 yılları arasında Anadolu’da hüküm süren bir imparatorluk. Merzifon ve çevresi Hitit egemenliği altındaydı.

-Frigler: MÖ 1200-700 yılları arasında Anadolu’da yaşayan bir kavim. Hititlerin çöküşünden sonra Merzifon ve çevresini ele geçirdiler.

-Kimmerler: MÖ 8. yüzyılda Anadolu’ya giren bir göçebe kavim. Frigleri yendikten sonra Merzifon ve çevresini yağmaladılar.

-Lidyalılar: MÖ 7-6. yüzyıllarda Anadolu’nun batısında kurulan bir krallık. Kimmerleri püskürttükten sonra Merzifon ve çevresini hakimiyetleri altına aldılar.

-Persler: MÖ 6-4. yüzyıllarda Anadolu’yu fetheden bir imparatorluk. Lidyalıları yenerek Merzifon ve çevresini Pers eyaleti yaptılar.

-Romalılar: MÖ 2. yüzyıldan MS 4. yüzyıla kadar Anadolu’yu yöneten bir imparatorluk. Persleri mağlup ederek Merzifon ve çevresini Roma toprağı yaptılar.

-Bizanslılar: MS 4-13. yüzyıllar arasında Anadolu’nun büyük bir bölümünü yöneten bir imparatorluk. Roma İmparatorluğu’nun doğu bölümünden oluşuyordu. Merzifon ve çevresi Bizans sınırları içindeydi.

-Selçuklular: 11-13. yüzyıllarda Anadolu’yu fetheden bir Türk devleti. Bizanslıları yenerek Merzifon ve çevresini Selçuklu toprağı yaptılar.

-Moğollar: 13-14. yüzyıllarda Anadolu’yu istila eden bir göçebe devleti. Selçukluları zayıflatarak Merzifon ve çevresine hakim oldular.

-İlhanlılar: 13-14. yüzyıllarda Moğol İmparatorluğu’nun Anadolu’daki kolunu oluşturan bir devlet. Moğolların yerine Merzifon ve çevresini yönettiler.

-Osmanlılar: 13-20. yüzyıllarda Anadolu’dan başlayarak kurulan bir Türk imparatorluğu. İlhanlıları yenerek Merzifon ve çevresini Osmanlı toprağı yaptılar.

-Cumhuriyet dönemi: 1923’ten günümüze kadar süren Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşu ve gelişimi dönemi. Osmanlı İmparatorluğu’nun sona ermesinden sonra Merzifon ve çevresi Türkiye Cumhuriyeti’nin sınırları içinde kaldı.

Merzifon, Amasya ilinin en büyük ilçelerinden biri olmasının yanı sıra, tarihi ve kültürel açıdan da zengin bir yerdir. Merzifon, Selçuklu, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinde önemli bir ticaret ve sanat merkezi olmuştur. Merzifon’da gezilecek pek çok tarihi eser bulunmaktadır.

Merzifon, Osmanlı döneminde özellikle 17. yüzyılda önemli bir ticaret ve kültür merkezi haline gelmiştir. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa gibi tarihe mal olmuş kişiler bu ilçeden çıkmıştır. Merzifon’da bulunan tarihi eserler de bu ilçenin zengin geçmişini yansıtmaktadır. Merzifon Bulak Kalesi, Ulu Cami, Kara Mustafa Paşa Külliyesi, Çelebi Mehmet Cami ve Medresesi gibi eserler görülmeye değerdir.

Merzifon’un tarihi, MÖ 2000 yıllarına kadar uzanmaktadır. Hititler döneminde Hattuşaş’ın bir uydu kenti olan Merzifon, Frigler döneminde ise Gordiyon’un bir kolonisiydi. Perslerin Anadolu’yu fethetmesiyle birlikte Merzifon, Pers İmparatorluğu’nun bir parçası oldu. Perslerin egemenliği, Büyük İskender’in Anadolu’yu ele geçirmesiyle sona erdi. Merzifon, İskender’in ölümünden sonra kurulan Selevkos Krallığı’nın sınırları içinde kaldı.

Selçukluların Anadolu’ya yayılmasıyla birlikte Merzifon, Selçuklu hakimiyetine girdi. Selçuklular döneminde Merzifon, Anadolu’nun önemli kültür ve sanat merkezlerinden biri oldu. Selçuklular, Merzifon’da birçok medrese, cami, han, hamam ve kervansaray yaptılar. Bunlardan en ünlüsü, 13. yüzyılda inşa edilen ve bugün de kullanılan Ulu Cami’dir.

Moğol istilası sonrasında Merzifon, Anadolu Beylikleri arasında el değiştirdi. 14. yüzyılın sonunda Osmanlıların topraklarına katıldı. Osmanlılar döneminde Merzifon, ticaretin ve sanayinin geliştiği bir şehir oldu. Osmanlılar da Merzifon’da birçok eser bıraktılar. Bunlardan en ünlüsü, 16. yüzyılda inşa edilen ve bugün de ziyaret edilebilen Taşhan’dır.

Merzifon’un en önemli tarihi eserleri arasında, 14. yüzyılda inşa edilen ve Anadolu’nun en büyük camilerinden biri olan Ulu Cami, 15. yüzyılda inşa edilen ve Osmanlı mimarisinin en güzel örneklerinden biri olan Taşhan, 16. yüzyılda inşa edilen ve Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın yaptırdığı külliye sayılabilir.

Tarihi çok eski zamanlara dayanan Merzifon, Anadolu’nun önemli kültür ve ticaret merkezlerinden biri olmuştur. Merzifon’un tarihi hakkında bilgi veren pek çok kaynak bulunmaktadır. Merzifon’un tarihi zenginliği, ilçede bulunan pek çok tarihi eserde görülebilir. Bunlardan en önemlileri şunlardır:

Merzifon Ulu Camii: Eski Cami Mahallesi Ahmet Karadağ Sokak (Yokuşbaşı)’da bulunan, Anadolu Selçukluları döneminde Pervane Muineddin Süleyman tarafından 1264 ila 1265 yıllarında yaptırılan ve 1902 yılında çıkan yangınla yıkılan 116 yıl sonra Vakıflar Genel Müdürlüğü’nce yeniden inşa edilmiştir.

Merzifon Amerikan Koleji: Merzifon’un tarihi dokusunu yansıtan bir diğer yer ise, 19. yüzyılda inşa edilen Merzifon Amerikan Koleji’dir. Kolej, Amerikalı misyonerler tarafından kurulmuş ve eğitim-öğretim faaliyetleri yürütmüştür. Türkiye’nin ilk özel okullarından biridir. Kolej binası, neo-klasik tarzda yapılmıştır. Kolej, günümüzde de Amasya Üniversitesi Merzifon Meslek Yüksekokulu olarak kullanılmaktadır.

-Merzifon Saat Kulesi: İlçenin simgesi olan Merzifon Saat Kulesi, 1414 yılında, Yıldırım Beyazıt’ın oğlu Çelebi Mehmet tarafından yaptırılan medresenin giriş kapısının hemen üzerinde yer alıyor. Merzifon’un önemli tarihi eserlerinden biri olan Saat Kulesi, Amasya Valisi Ziya Paşa tarafından, 1866 yılında ilave edilmiştir.

-Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Vakfiyesi: 17. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin sadrazamı olan Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, memleketi Merzifon’a pek çok hayır eseri yaptırmıştır. Bu eserlerin listesi ve vakfiyeleri, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Vakfiyesi adlı eserde toplanmıştır. Bu eser, Merzifon’un tarihi ve kültürel mirasını gösteren önemli bir kaynaktır.

Piri Baba Türbesi: Piri Baba Türbesi Merzifon’un Nusratiye mahallesindedir. Türbe moloz taş, tuğla, horasan harcı kullanılarak inşa edilmiştir. Güney cephedeki üç fil ayağı üzerine oturan ve üzeri çatı ile kapalı, önü ve yanları açık, kare plan şemasındadır. Türbeye güney cephe duvarında ve batı köşeye yakın kemerli bir kapıyla girilmektedir. Ahşap kapı üzeri ağaç geçmelerle ve kapı gürzleri ile tezyin edilmiştir. Kapı kemeri üzerindeki mermer üzerinde bir satır yazı yer alan kitabe bulunmaktadır. Türbenin iç duvarları ve kubbe kasnağı çiçek, rozet, yelpaze motifleriyle süslenmiştir. Türbe tabanının tam merkezinde, Piri Babaya ait olduğu söylenen, ahşap sanduka bulunmaktadır

-Merzifon Taşhanı: Merzifon’un diğer bir önemli tarihi yapısı ise, Osmanlı Sadrazamı Merzifonlu Kara Mustafa Paşa tarafından yaptırılan Taşhan’dır. Taşhan, Osmanlı döneminde kervansaray olarak kullanılmıştır. Taşhan, günümüzde de otel ve restoran olarak hizmet vermektedir. Taşhan’ın iç avlusunda bulunan şadırvan, çeşme ve sütunlar görülmeye değerdir.

Bu tarih, yazın rüzgarı eksik olmayan Merzifon’un tarihidir…

Merzifon’un tarihi, kültürel ve doğal güzellikleri ile görülmeye değer bir yerdir. Merzifon’u ziyaret edenler hem tarihe hem de doğaya tanıklık edebilirler.

Ömer KÖSE

 Kaynaklar:

-Wikipedia https://tr.wikipedia.org/wiki/Merzifon

-Devlet Hava Meydanları İşletmesi https://www.dhmi.gov.tr/Sayfalar/Havalimani/Merzifon/SehirTarihcesi.aspx

-Öztürk, A. (2019). Merzifon’da Tarihi Eserler. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(2), 1-24.

-Yılmaz, M. (2018). Merzifonlu Kara Mustafa Paşa: Hayatı ve Siyasi Faaliyetleri. Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 66(1), 1-28.

-Türkiye Kültür Portalı https://www.kulturportali.gov.tr/

-T.C. Merzifon Kaymakamlığı http://www.merzifon.gov.tr/tarihi

-Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü https://amasya.ktb.gov.tr/TR-59480/merzifon.html

-T.C. Amasya Valiliği http://www.amasya.gov.tr/

 

Bir Cevap Yazın